Višestruki odnosi i granice u psihoterapiji

Samo jednim osvrtom na svoj svakodnevni život možemo zapaziti mnoštvo situacija u kojima se pred nas stavlja manje ili više teška odluka o tome kako da se postavimo u odnosu prema drugima. Teškoće nastaju onda kad treba pomiriti ili se opredeliti između dve ili više socijalnih uloga u kojima se nalazimo. Jedna od uvek aktuelnih dilema je da li treba mešati posao i privatan život.
Višestruki odnosi i granice u psihoterapiji

Da li primiti dragog prijatelja u svoj poslovni tim? Da li izaći sa kolegom sa posla? Da li odobriti popust rođaku? Odnos sa decom u tom smislu može biti takođe izazovan Ako želimo da održimo disciplinu i roditeljski autoritet nad adolescentom, a u isto vreme želimo da se ponašamo kao prijatelj, neminovno ćemo doći u situaciju u kojoj će te dve uloge biti teško uskladive. Iako će neki izlaz potražiti u pravljenju strogih granica i pokušaju razdvajanja različitih uloga, nije uvek ni lako, a ni celishodno, praviti oštre rezove. Pitanje mešanja uloga i postavljanja granica postaje interesantno onda kada su takvi višestruki odnosi ili neizbežni ili nedopustivi. Svako od nas ima širok spektar socijalnih uloga, koje nas čine celovitom jedinkom i potpuno odricanje od njihovog mešanja može nam doneti osiromašenje u interpersonalnim odnosima i učiniti nas nalik robotima. Ipak, postoje situacije u kojima se javlja problem usklađivanja različitih uloga ili nemogućnost nihovog adekvatnog kombinovanja, i to je ono što se često definiše kao sukob interesa u najširem smislu.

Pitanje mešanja uloga i postavljanja granica postaje interesantno onda kada su takvi višestruki odnosi teško uskladivi. Iako će neki izlaz potražiti u pravljenju strogih granica i pokušaju razdvajanja različitih uloga, nije uvek ni lako, a ni celishodno, praviti oštre rezove.

Pitanje granica je jedno od bazičnih pitanja koja se postavljaju u interpersonalnim odnosima. Sva razmena koju sa drugim ljudima ostvarimo direktno je uslovljena granicama koje smo prema drugima postavili, kao i onima koje su drugi postavili prema nama. Psihološke granice su nevidljive ograde koje služe kao zona razdvajanja između onoga što je dozvoljeno i onoga što nije. Prelaženje granica je znak za uzbunu, a koliko će ona biti glasna zavisi, najvećim delom, od toga koliki im značaj pridajemo. Neke granice su lične i tiču se samo nas. Ali neke druge, kao na primer granice etičkih principa, tu su da obezbede i zaštite opšti interes.

Psihoterapijska situacija je, sa jedne strane, veoma lična. Klijent pred svog terapeuta stavlja najintimnije sadržaje koji su često baš na tom mestu prvi i jedini put prikazani. Sa druge strane, to je formalni odnos davaoca i primaoca usluga i, kao takav, ima sve odlike poslovnog odnosa.

Dvostruki (ili višestruki) odnosi se formiraju onda kada terapeut ili klijent preuzmu još neku ulogu osim one koja je određena terapijskom situacijom. Ovo važi i u slučaju kad se interakcije različitog tipa odvijaju paralelno, u toku perioda terapijskog rada, kao i sukcesivno, tj. ako prethode ostvarivanju terapijskog odnosa ili ga slede.

Višestruke odnose imamo u situacijama kao što kombinovanje uloge terapeuta i supervizora, profesora, konsultanta, pružanje psihoterapijskih usluga prijateljima ili rođacima, poslovno angažovanje klijenta ili razmena usluga, započinjanje socijanih odnosa, druženja, seksualnih odnosa sa klijentom, međusobno darivanje i slično.

Nijedan savetodavac ne može predvideti sve situacije u kojima se osoba može naći. U svakoj socijalnoj situaciji postoje brojne finese, koje im daju jedinstvenost, i nešto što bi priličilo uraditi u jednoj situaciji, u drugoj, iako vrlo sličnoj, moglo bi imati negativno dejstvo.

Razlog zbog kog se višestruki odnosi uopšte razmatraju kao etičko pitanje u psihoterapiji je taj što oni mogu da interferiraju sa psihoterapijskim odnosom i da ga menjaju. Ovaj uticaj nije nužno loš, može biti i vrlo koristan, ali ga uvek treba imati na umu kao jedan od faktora razvoja terapijskog procesa. U tom smislu, može se napraviti razlika između pomeranja ili prelaženja granica i narušavanja ili zloupotrebe granica.

Do narušavanja granica može doći nehotično, usled neiskustva terapeuta, nedovoljnog opreza i loše procene situacije, ali i usled svesnih manipulativnih tendencija. Za razliku od zloupotreba koje su bez sumnje neetične i neprofesionalne, pomeranje granica nekada može biti unapređujuć faktor terapijskog procesa, iako ga treba posmatrati sa oprezom. Pored toga što nije uvek nužno izbeći višestruke odnose, nekada to nije ni moguće. Potpuna neutralnost koju su zagovarali neki pripadnici psihoanalitičke struje u psihoterapiji, pokazala se kao teško izvodiva. I pored velike količine sadržaja koji je projektovan u analitičara od strane samog klijenta, uvek postoji i ono nešto što klijent nije izmislio, već zaista potiče od terapeuta. Delovi psihoterapeutove ličnosti se neminovno pojavljuju u toku rada i boje terapijsku situaciju. U tom smislu, čini se skoro nemoguće zadržati se u okvirima suvog profesionalizma i ne ispoljiti bar delom svoju privatnu stranu, a čini se da za tim ne postoji ni opravdana potreba. Štaviše, pokazivanje one ‘’ljudske’’ strane psihoterapeuta, može učvrstiti poverenje klijenta i unaprediti terapijski odnos. To ne implicira obaveznu opravdanost daljeg razvoja dubljeg socijalnog odnosa, ali je dobra ilustracija pozitivnih efekata koji mogu doći iz sfere van samog terapijskog odnosa.

Prvi faktor adekvatnog uspostavljanja granica je sam terapeut, njegova osetljivost za etička pitanja i upućenost u izazove koje donošenje etičkih odluka nosi. Terapeut bi trebalo da raspolaže ne samo znanjima o svim aktuelnim principima i promenama u oblasti etičkih pitanja, već i da kroz stalnu edukaciju i praksu izoštrava svoju percepciju i osećaj kako za prepoznavanje opštih elemenata pri svakoj etičkoj odluci, tako i onih individualnih karakteristika konkretne situacije koju procenjuje. Etička odluke koja se tiču višestrukih odnosa neseksualne prirode, često se ne mogu direktno izvući iz etičkih kodeksa, i na terapeutu je tada velika odgovornost da proceni na koji način da postupi. Nekada se terapeuti služe iskustvima drugih kolega koje su bile u situaciji koja je slična njihovoj. Ovo može biti od pomoći, ali je u to razmatranje uvek potrebno uključiti pažljivu analizu konkretne situacije i svih njenih specifičnosti.

Teorijska orijentacija kojoj terapeut pripada može da uslovi njegov pristup višestrukim odnosima. Neke analize pokazuju da su terapeuti psihodinamske orijentacije skloniji distanciranju i neulaženju u višestruke odnose od terapeuta nekih drugih orijentacija. Odluka o ulasku u paralelni ili sukcesivni neterapijski odnos sa klijentom mora da uključuje procenu klijentove dobrobiti (nenanošenje štete ili unapređivanje terapijskog procesa) kao i mogući uticaj na samog terapeuta. Ono što se ne sme zanemariti je terapeutova emocionalna reakcija. Odgovoran profesionalan odnos terapeuta prema klijentu ne isključuje postojanje emocionalnih reakcija već njihovo praćenje i adekvatno upravljanje radi održavanja objektivnosti. Motivacija za ulazak ili izbegavanje višestrukuh odnosa trebalo bi da se zasniva na podrobnoj analizi mogućih posledica ili dobrobiti kako za klijenta tako i za samog terapeuta. Pitanje na koje uvek treba odgovoriti je kakva je moguća korist/ šteta od ulaženja u višestruke odnose, odnosno na koga sve i na koji način može da utiče.

Prvi faktor adekvatnog uspostavljanja granica je sam terapeut, njegova osetljivost za etička pitanja i upućenost u izazove koje donošenje etičkih odluka nosi.Ličnost i istorija samog klijenta takođe igra važnu ulogu u uspostavljanju terapijske situacije i njenih granica

Ličnost i istorija samog klijenta igra važnu ulogu u uspostavljanju terapijske situacije i njenih granica. Sam razlog dolaska na terapiju i odlike osnovnog problema koji klijenta muči već donekle određuju mogućnost i opravdanost ostvarivanja višestrukih odnosa. Klijenti koji imaju manipulativne tendencije ili simbiotske potrebe češće će inicirati ulazak u višestruke odnose sa terapeutom. Na terapeutu je, opet, zadatak da prepozna ovakve tendencije koje ne mogu imati pozitivnog terapijskog efekta, već predstavljaju još jedan od načina održavanja klijenta u stanju koje ga je i dovelo na terapiju. Klijentima koji imaju značajno pređašnje iskustvo kršenja granica ili nejasnih uloga u odnosima sa drugima, treba pristupiti sa posebnom pažnjom. Ovakvi klijenti su osetljiviji na pomeranje granica i mešanje uloga ih često zbunjuje i čini nesigurnima. Naročito treba biti oprezan u radu sa klijentima kod kojih viši stepen psiholoških poremećaja umanjuje sposobnost razumevanja i odlučivanja o postavljaju i održavanju granica. Minimalizovanje potencijalnog rizika i štete po klijenta je važan postulat etičkih odluka. Verovatnoća potencijalne štete od ulaženja u višestruke odnose povećava se sa stepenom klijentovog nerazumevanja i loše interpretacije novonastale promene u odnosu. Šteta može postojati u obliku urušavanja ili onemogućavanja razvoja samog terapijskog procesa, dovođenja u pitanje terapeutove kompetentnosti, ali i u vidu rastura sekundarnog odnosa i posledica u vezi sa njim. Višestruki odnosi mogu katkad imati pozitivne efekte za samog klijenta, učvrstiti radni savez sa terapeutom, doprineti boljem razumevanju i razvoju većeg poverenja.

Odluke o ulasku u višestruke odnose su takođe uslovljene kulturim faktorima. U nekim sredinama striktno razdvajanje terapijskog odnosa od bilo kakvog daljeg socijalnog kontakta deluje hladno i odbijajuće dok je u drugima to prosto znak pristojnosti i profesionalizma. Zapadna kultura je generalno sklonija čvršćem održavanju interpersonalnih granica i ređem ulaženju u višestruke odnose. Takođe, u manjim sredinama češće dolazi do mešanja uloga nego u većima. U malim sredinama, ruralnim oblastima, institucijama poput vojske, sportskim organizacijama itd., višestruki odnosi su neizbežni, ali se i u tim slučajevima terapeutu predaje odgovornost za pažljivo vođenje i izbegavanje mogućih posledica.

Kada klijent i terapeut dolaze iz razlčiog socijalnog ili kulturnog miljea, manje je stvari koje se podrazumevaju. Neobavezan kraći razgovor uz posluženje, koji bi se u jednoj sredini mogao razumeti kao akt lepog ponašanja i srdačnosti, u drugoj bi mogao da se protumači kao nedopustiva bliskost. Zato ove razlike treba uočiti i razmotriti na samom početku terapijskog odnosa.

Priroda psihoterapijskog odnosa koji se uspostavlja je bitno definisati na samom početku. Prvi terapijski susret trebalo bi iskoristiti za ustanovljivanje osnovnih pravila odnosa, očekivanja kako klijenta tako i terapeuta i razjašnjenje terapijskog postupka. Očuvanje primarnog, tj. terapijskog odnosa je glavni zadatak u odluci o ulasku u višestruke odnose.

Priroda psihoterapijskog odnosa koji se uspostavlja je bitno definisati na samom početku. Prvi terapijski susret trebalo bi iskoristiti za ustanovljivanje osnovnih pravila odnosa, očekivanja, kako klijenta tako i terapeuta, i razjašnjenje terapijskog postupka koji će se primenjivati. To, naravno, ne znači da se razmatranje odnosa tu i završava. Na samom početku je bitno definisati pravila i razjasniti sve nejasnoće koje postoje u tom trenutku, ali je razumno očekivati da će se neka nova pitanja otvoriti i u toku samog terapijskog procesa. Ta nova pitanja je bitno na vreme prepoznati. Višestruki odnosi se često stvaraju postepeno, pa se dešava i da im se u prvo vreme i ne prida dovoljan značaj i uticaj koji mogu da imaju na terapijski proces. Jedna od stvari sa kojima treba biti oprezan pri odlučivanju o ulasku u višestruke odnose je nivo razumevanja samog klijenta o prirodi terapijskog odnosa kao i njegova emocionalna reakcija na terapiju i samog terapeuta. Odluka je utoliko teža ukoliko klijent ima jaku (pozitivnu ili negativnu) emocionalnu reakciju na terapeuta ili u terapijski odnos smešta višak značenja.

Mogućnost sukoba interesa i konflikta uloga u okviru višestrukog odnosa je nešto što treba uzeti kao mogućnost. Različite uloge ne moraju biti same po sebi konfliktne, već takve postaju usled situacionih faktora u procesu razvoja različitih paralelnih odnosa koji nekada nisu tako lako predvidivi. U takvim situacijama, uputno je ponovo razmotriti mogućnost postojanja više paralelnih uloga i odustati od njih ukoliko se pokažu kao neuskladive. Očuvanje primarnog, tj. terapijskog odnosa je glavni zadatak u odluci o ulasku u višestruke odnose.

Višestruki odnosi imaju drugačije implikacije u zavisnosti od dužine samog psihoterapijskog procesa kao i dubine zahvata koji se pri tome primenjuje. Mešanje uloga u terapijama koje su kratke i usmerene na cilj često ima manje značajne efekte nego u onima koje su duže i sveobuhvatnije.

Višestruki odnosi neminovno menjaju doživljaj svih učesnika terapijskog odnosa. I terapeut i klijent u tom slučaju doživljavaju promene u percepciji i odnosu jednog prema drugome, kao i prema celokupnoj terapijskoj situaciji. Zbog takvog uticaja, pitanje granica u psihoterapiji privlači veliku pažnju ne samo terapeuta već se u velikoj meri razmatra u pravnim i etičkim institucijama. Polemike koje u ovoj oblasti i dalje postoje, kao i nemogućnost obuhvatanja celokupnog sadržaja ove tematike nekim opštevažećim etičkim uputstvima, što govori o kompleksnosti ove teme i potrebi stalnog ličnog preispitivanja sopstvenih odluka od strane samih terapeuta.